MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN TIÊM CHỦNG ĐẦY ĐỦ VÀ ĐÚNG LỊCH Ở TRẺ EM TỪ 12 - 23 THÁNG TUỔI NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ TẠI XÃ DỤC NÔNG, TỈNH QUẢNG NGÃI NĂM 2026
MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN TIÊM CHỦNG ĐẦY ĐỦ VÀ ĐÚNG LỊCH Ở TRẺ EM TỪ 12 - 23 THÁNG TUỔI NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ TẠI XÃ DỤC NÔNG, TỈNH QUẢNG NGÃI NĂM 2026
MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN TIÊM CHỦNG ĐẦY ĐỦ VÀ ĐÚNG LỊCH Ở TRẺ EM TỪ 12 - 23 THÁNG TUỔI NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ TẠI XÃ DỤC NÔNG, TỈNH QUẢNG NGÃI NĂM 2026
FACTORS ASSOCIATED WITH COMPLETE AND TIMELY IMMUNISATION AMONG ETHNIC MINORITY CHILDREN AGED 12 - 23 MONTHS IN DUC NONG COMMUNE, QUANG NGAI PROVINCE, 2026
Phạm Thị Hà Phương¹ và Phan Thị Hiền, Nguyễn Quảng Trí, Bạch Thị Vân, Vũ Thị Lan
¹ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Quảng Ngãi
TÓM TẮT
Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích trên toàn bộ 274 trẻ từ 12 - 23 tháng tuổi và bà mẹ/người chăm sóc chính tại xã Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2026, nhằm tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch. Tình trạng đúng lịch được tính lại từ ngày sinh và ngày tiêm theo mốc tháng tuổi quy định tại Thông tư 52/2025/TT-BYT, chấp nhận chậm không quá 1 tháng. Phân tích bằng kiểm định khi bình phương, kiểm định chính xác Fisher và mô hình hồi quy logistic đa biến. Kết quả: tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch là 33,9%. Phân tích đơn biến cho thấy tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch liên quan có ý nghĩa thống kê với thứ tự sinh của trẻ (51,6% ở con đầu lòng, 30,0% ở con thứ hai và 17,7% ở con thứ ba trở lên; p < 0,001), số con của bà mẹ (p < 0,001), nhóm tuổi của bà mẹ (p < 0,001), điều kiện đường đi đến nơi tiêm chủng (OR = 0,43; khoảng tin cậy 95%: 0,21 - 0,88), kiến thức của mẹ về tiêm chủng mở rộng đạt (OR = 1,84; 1,10 - 3,08), được cán bộ y tế hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà sau tiêm chủng (OR = 2,33; 1,36 - 4,00) và nhận thông tin tiêm chủng từ cán bộ y tế xã (OR = 1,83; 1,10 - 3,05). Mô hình đa biến xác định thứ tự sinh là yếu tố liên quan độc lập: so với con đầu lòng, con thứ hai có OR hiệu chỉnh 0,44 (0,24 - 0,82) và con thứ ba trở lên 0,28 (0,10 - 0,73); việc được hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà có OR hiệu chỉnh 1,99 (0,88 - 4,52) trong mô hình đầy đủ và 2,29 (1,31 - 4,01) khi kiểm chứng bằng phương pháp loại dần. Kết luận: nguy cơ tiêm chủng muộn tập trung ở trẻ đông anh chị em, trong khi yếu tố can thiệp được rõ nhất là chất lượng tư vấn tại buổi tiêm chủng; các đặc điểm dân tộc, học vấn, nghề nghiệp và thu nhập không cho thấy mối liên quan.
Từ khóa: tiêm chủng đúng lịch; yếu tố liên quan; thứ tự sinh; dân tộc thiểu số; tư vấn tiêm chủng; Quảng Ngãi
SUMMARY
A cross-sectional analytical study was conducted on all 274 children aged 12 - 23 months and their mothers or primary caregivers in Duc Nong commune, Quang Ngai province, from July to September 2026, to identify factors associated with complete and timely immunisation. Timeliness was derived from the date of birth and the date of each dose against the target age in months set by Circular 52/2025/TT-BYT, allowing a delay of no more than one month. Chi-square tests, Fisher exact tests and multivariable logistic regression were used. Complete and timely immunisation coverage was 33.9%. In univariable analysis, timely immunisation was significantly associated with the birth order of the child (51.6% for first-born, 30.0% for second-born and 17.7% for third or later born; p < 0.001), the number of children in the family (p < 0.001), maternal age group (p < 0.001), road conditions to the immunisation site (OR = 0.43; 95% CI: 0.21 - 0.88), adequate maternal knowledge of the immunisation programme (OR = 1.84; 1.10 - 3.08), receiving home monitoring instructions after immunisation (OR = 2.33; 1.36 - 4.00) and receiving information directly from commune health staff (OR = 1.83; 1.10 - 3.05). In the multivariable model, birth order remained independently associated: compared with first-born children, the adjusted OR was 0.44 (0.24 - 0.82) for second-born and 0.28 (0.10 - 0.73) for third or later born; receiving home monitoring instructions had an adjusted OR of 1.99 (0.88 - 4.52) in the full model and 2.29 (1.31 - 4.01) in the backward stepwise model. The risk of delayed immunisation is concentrated among children with many siblings, while the clearest modifiable factor is the quality of counselling at the immunisation session; ethnicity, education, occupation and income showed no association.
Keywords: timely immunisation; associated factors; birth order; ethnic minority; immunisation counselling; Quang Ngai
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Tiêm chủng đúng lịch quyết định việc trẻ được bảo vệ vào đúng giai đoạn dễ tổn thương nhất. Tại Việt Nam, trong khi tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ ở trẻ dưới 12 tháng tuổi thường đạt trên 90%, tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch chỉ dao động từ 18,6% đến 60,3% [1], [2], [3]. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tìm thấy mối liên quan với các đặc điểm nhân khẩu học của bà mẹ như dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp và số con [4], [5], [3], là những yếu tố khó thay đổi trong ngắn hạn.
Tại các xã miền núi có tỷ lệ người dân tộc thiểu số rất cao, quần thể thường đồng nhất về các đặc điểm này, do đó câu hỏi đặt ra là những yếu tố nào thực sự tạo khác biệt về tính kịp thời của tiêm chủng. Xã Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã thuộc huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum cũ, có hơn 90% dân số là người dân tộc thiểu số và chưa từng có nghiên cứu nào về chủ đề này.
Nghiên cứu này được thực hiện nhằm tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch các loại vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng ở trẻ em từ 12 - 23 tháng tuổi tại xã Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi năm 2026.
II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích, chọn mẫu toàn bộ 274 trẻ từ 12 - 23 tháng tuổi (sinh từ ngày 01/5/2024 đến ngày 30/4/2025) đang cư trú tại xã Dục Nông và bà mẹ/người chăm sóc chính của trẻ; tỷ lệ tham gia 100%. Số liệu được thu thập từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2026.
Biến phụ thuộc là tình trạng tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch. Thông tin tiêm chủng được hồi cứu từ Sổ tiêm chủng trẻ em lưu tại Trạm Y tế xã, đối chiếu với sổ/phiếu tiêm chủng cá nhân và Hệ thống thông tin tiêm chủng quốc gia. Trẻ được coi là tiêm chủng đầy đủ khi nhận đủ 10 liều của 8 loại vắc xin. Tình trạng đúng lịch của từng liều được tính lại từ ngày sinh và ngày tiêm theo mốc tháng tuổi quy định tại Thông tư 52/2025/TT-BYT [6]; do Thông tư không quy định khoảng dung sai và Trạm Y tế xã chỉ tổ chức tiêm chủng thường xuyên một đến hai ngày cố định mỗi tháng, nghiên cứu chấp nhận trẻ được tiêm chậm không quá 1 tháng so với mốc quy định là đúng lịch.
Các biến độc lập gồm năm nhóm theo khung lý thuyết: đặc điểm của trẻ; đặc điểm của bà mẹ; yếu tố gia đình và môi trường; yếu tố cộng đồng - xã hội; yếu tố dịch vụ y tế. Kiến thức của bà mẹ về tiêm chủng mở rộng được đánh giá bằng 15 câu hỏi với tổng điểm 30; lấy 70% tổng điểm làm điểm cắt theo cách làm của Phạm Khắc Trung (2021) [5].
So sánh tỷ lệ giữa các nhóm bằng kiểm định khi bình phương hai phía; dùng kiểm định chính xác Fisher cho bảng 2x2 và kiểm định khi bình phương cho bảng lớn hơn khi có tần số mong đợi dưới 5. Độ lớn mối liên quan trình bày bằng tỷ suất chênh kèm khoảng tin cậy 95%. Phân tích đa biến sử dụng mô hình hồi quy logistic; biến đưa vào mô hình được chọn trước theo khung lý thuyết trong số các biến có p < 0,20 ở phân tích đơn biến, sau khi kiểm tra tương quan để loại trừ đa cộng tuyến và bảo đảm số sự kiện trên mỗi biến từ 10 trở lên; kết quả được kiểm chứng thêm bằng phương pháp loại dần. Ngưỡng ý nghĩa α = 0,05.
Nghiên cứu được Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học Trung tâm Y tế Ngọc Hồi chấp thuận. Bà mẹ chỉ tham gia khi đồng ý; thông tin định danh đã được xóa trước khi phân tích.
III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Trong 274 trẻ tham gia nghiên cứu, 88,3% là người dân tộc thiểu số; 93,1% bà mẹ là người dân tộc thiểu số, 65,3% có trình độ trung học cơ sở, 92,7% làm nông và 89,4% hộ gia đình có thu nhập 1 - 5 triệu đồng mỗi tháng. Tỷ lệ trẻ được tiêm chủng đầy đủ 8 loại vắc xin là 94,9% nhưng tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch chỉ đạt 33,9% (93/274).
Bảng 1. Liên quan giữa đặc điểm của trẻ, bà mẹ, gia đình, môi trường và tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch (n = 274)
Yếu tố |
| TCĐĐ-ĐL: Có (n) | Không (n) | Tổng | Tỷ lệ có (%) | OR (KTC 95%) | p |
Giới tính
| Nam | 55 | 86 | 141 | 39,0 | 1 | 0,07 |
Nữ | 38 | 95 | 133 | 28,6 | 0,63 (0,38 - 1,04) |
| |
Dân tộc
| Kinh | 7 | 25 | 32 | 21,9 | 1 | 0,24 |
Giẻ Triêng | 42 | 66 | 108 | 38,9 | 2,27 (0,90 - 5,72) |
| |
Xê Đăng | 44 | 88 | 132 | 33,3 | 1,79 (0,72 - 4,45) |
| |
Khác | 0 | 2 | 2 | 0,0 | 0,68 (0,03 - 15,77)* |
| |
Thứ tự sinh
| Con đầu lòng | 49 | 46 | 95 | 51,6 | 1 | < 0,001 |
Con thứ 2 | 30 | 70 | 100 | 30,0 | 0,40 (0,22 - 0,72) |
| |
Con thứ 3 trở lên | 14 | 65 | 79 | 17,7 | 0,20 (0,10 - 0,41) |
| |
Đi nhà trẻ
| Có | 7 | 20 | 27 | 25,9 | 0,66 (0,27 - 1,61) | 0,35 |
Không | 86 | 161 | 247 | 34,8 | 1 |
| |
Nhóm tuổi mẹ
| ≤ 20 tuổi | 22 | 14 | 36 | 61,1 | 1 | < 0,001 |
21-25 tuổi | 28 | 55 | 83 | 33,7 | 0,32 (0,14 - 0,73) |
| |
26-30 tuổi | 25 | 43 | 68 | 36,8 | 0,37 (0,16 - 0,85) |
| |
31-35 tuổi | 12 | 48 | 60 | 20,0 | 0,16 (0,06 - 0,40) |
| |
> 35 tuổi | 6 | 21 | 27 | 22,2 | 0,18 (0,06 - 0,56) |
| |
Dân tộc mẹ
| Kinh | 5 | 14 | 19 | 26,3 | 1 | 0,60 |
Giẻ Triêng | 45 | 72 | 117 | 38,5 | 1,75 (0,59 - 5,19) |
| |
Xê Đăng | 42 | 93 | 135 | 31,1 | 1,26 (0,43 - 3,74) |
| |
Khác | 1 | 2 | 3 | 33,3 | 1,40 (0,10 - 19,01) |
| |
Trình độ học vấn
| Tiểu học | 8 | 27 | 35 | 22,9 | 1 | 0,22 |
Trung học cơ sở | 60 | 119 | 179 | 33,5 | 1,70 (0,73 - 3,97) |
| |
Trung học phổ thông | 21 | 26 | 47 | 44,7 | 2,73 (1,03 - 7,24) |
| |
Trên THPT | 4 | 9 | 13 | 30,8 | 1,50 (0,36 - 6,19) |
| |
Nghề nghiệp
| Làm nông | 86 | 168 | 254 | 33,9 | 1 | 0,24 |
Công nhân | 2 | 0 | 2 | 100,0 | 9,74 (0,46 - 205,14)* |
| |
Cán bộ, CCVC | 2 | 6 | 8 | 25,0 | 0,65 (0,13 - 3,29) |
| |
Buôn bán | 3 | 7 | 10 | 30,0 | 0,84 (0,21 - 3,32) |
| |
Số con
| 1 con | 43 | 46 | 89 | 48,3 | 1 | < 0,001 |
2 con | 35 | 71 | 106 | 33,0 | 0,53 (0,30 - 0,94) |
| |
Từ 3 con trở lên | 15 | 64 | 79 | 19,0 | 0,25 (0,12 - 0,50) |
| |
Thu nhập hộ/tháng
| Từ 1 - 5 triệu | 86 | 159 | 245 | 35,1 | 1 | 0,63 |
Trên 5 - 10 triệu | 5 | 16 | 21 | 23,8 | 0,58 (0,20 - 1,63) |
| |
Trên 10 triệu | 2 | 5 | 7 | 28,6 | 0,74 (0,14 - 3,89) |
| |
Thôn đang sinh sống
| Thôn đặc biệt khó khăn | 31 | 71 | 102 | 30,4 | 0,77 (0,45 - 1,30) | 0,32 |
Thôn không khó khăn | 62 | 109 | 171 | 36,3 | 1 |
| |
Khoảng cách đến điểm tiêm
| < 1 km | 10 | 14 | 24 | 41,7 | 1 | 0,70 |
1 - 5 km | 64 | 128 | 192 | 33,3 | 0,70 (0,29 - 1,66) |
| |
> 5 km | 19 | 39 | 58 | 32,8 | 0,68 (0,26 - 1,82) |
| |
Thời gian sống tại xã
| ≥ 2 năm | 89 | 177 | 266 | 33,5 | 1 | 0,45 |
< 2 năm | 4 | 4 | 8 | 50,0 | 1,99 (0,49 - 8,14) |
| |
Khám thai định kỳ
| Có | 81 | 142 | 223 | 36,3 | 1 | 0,08 |
Không | 12 | 39 | 51 | 23,5 | 0,54 (0,27 - 1,09) |
| |
Phương tiện đưa trẻ đi tiêm
| Xe máy | 93 | 172 | 265 | 35,1 | 1 | 0,08 |
Đi bộ | 0 | 8 | 8 | 0,0 | 0,11 (0,01 - 1,90)* |
| |
Ô tô | 0 | 1 | 1 | 0,0 | 0,61 (0,02 - 15,25)* |
| |
Đường đi đến nơi tiêm
| Thuận lợi | 82 | 138 | 220 | 37,3 | 1 | 0,02 |
Khó khăn | 11 | 43 | 54 | 20,4 | 0,43 (0,21 - 0,88) |
| |
Gia đình có đủ vợ, chồng, con
| Có | 90 | 175 | 265 | 34,0 | 1 | 1,00 |
Không | 3 | 6 | 9 | 33,3 | 0,97 (0,24 - 3,98) |
| |
Số kênh thông tin tiếp cận
| 1 kênh | 38 | 86 | 124 | 30,6 | 1 | 0,20 |
2 kênh | 27 | 58 | 85 | 31,8 | 1,05 (0,58 - 1,91) |
| |
3 kênh | 28 | 37 | 65 | 43,1 | 1,71 (0,92 - 3,19) |
|
Ghi chú: TCĐĐ-ĐL: tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch. OR: tỷ suất chênh. KTC: khoảng tin cậy. Giá trị p của mỗi yếu tố được ghi ở dòng đầu của yếu tố đó.
Thứ tự sinh của trẻ là yếu tố cho thấy mối liên quan rõ nhất: tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch giảm từ 51,6% ở con đầu lòng xuống 30,0% ở con thứ hai và 17,7% ở con thứ ba trở lên (p < 0,001). Biến số con của bà mẹ cho kết quả song song (48,3% - 33,0% - 19,0%; p < 0,001). Tỷ lệ cũng khác biệt theo nhóm tuổi của bà mẹ, cao nhất ở nhóm từ 20 tuổi trở xuống (61,1%) và thấp nhất ở nhóm 31 - 35 tuổi (20,0%) (p < 0,001). Trẻ có đường đi đến nơi tiêm chủng khó khăn chỉ đạt 20,4% so với 37,3% ở nhóm đường đi thuận lợi (p = 0,02), trong khi khoảng cách tính bằng ki-lô-mét không cho thấy khác biệt (p = 0,70). Dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập và thôn đang sinh sống không liên quan có ý nghĩa thống kê.
Bảng 2. Liên quan giữa kiến thức của bà mẹ, yếu tố gia đình, dịch vụ y tế, truyền thông và tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch (n = 274)
Yếu tố |
| TCĐĐ-ĐL: Có (n) | Không (n) | Tổng | Tỷ lệ có (%) | OR (KTC 95%) | p |
Kiến thức của mẹ về TCMR
| Kiến thức chưa đạt | 33 | 91 | 124 | 26,6 | 1 | 0,02 |
Kiến thức đạt | 60 | 90 | 150 | 40,0 | 1,84 (1,10 - 3,08) |
| |
Sự ủng hộ của gia đình
| Có | 89 | 179 | 268 | 33,2 | 0,25 (0,04 - 1,38) | 0,18 |
Không / không nhớ | 4 | 2 | 6 | 66,7 | 1 |
| |
Người cha đưa trẻ đi tiêm chủng
| Có | 70 | 119 | 189 | 37,0 | 1,59 (0,90 - 2,78) | 0,11 |
Không / không nhớ | 23 | 62 | 85 | 27,1 | 1 |
| |
Người cha chăm sóc trẻ sau tiêm
| Có | 70 | 119 | 189 | 37,0 | 1,59 (0,90 - 2,78) | 0,11 |
Không / không nhớ | 23 | 62 | 85 | 27,1 | 1 |
| |
Thông báo loại vắc xin
| Có | 56 | 87 | 143 | 39,2 | 1,64 (0,98 - 2,72) | 0,06 |
Không / không nhớ | 37 | 94 | 131 | 28,2 | 1 |
| |
Hướng dẫn theo dõi tại nhà
| Có | 67 | 95 | 162 | 41,4 | 2,33 (1,36 - 4,00) | 0,002 |
Không / không nhớ | 26 | 86 | 112 | 23,2 | 1 |
| |
Cung ứng đủ vắc xin
| Có | 70 | 117 | 187 | 37,4 | 1,66 (0,95 - 2,92) | 0,07 |
Không / không nhớ | 23 | 64 | 87 | 26,4 | 1 |
| |
Đánh giá truyền thông đầy đủ
| Có | 67 | 118 | 185 | 36,2 | 1,38 (0,80 - 2,38) | 0,25 |
Không | 26 | 63 | 89 | 29,2 | 1 |
| |
Đánh giá có truyền thông nhưng còn thiếu
| Có | 24 | 58 | 82 | 29,3 | 0,74 (0,42 - 1,29) | 0,29 |
Không | 69 | 123 | 192 | 35,9 | 1 |
|
Ghi chú: TCĐĐ-ĐL: tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch. Yếu tố khám sàng lọc trước tiêm không kiểm định được do 100% bà mẹ trả lời giống nhau.
Kiến thức của bà mẹ đạt yêu cầu liên quan với tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch (40,0% so với 26,6%; p = 0,02). Trong nhóm yếu tố dịch vụ y tế, việc được cán bộ y tế hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà sau tiêm chủng cho thấy mối liên quan mạnh nhất (41,4% so với 23,2%; p = 0,002); việc được thông báo loại vắc xin (p = 0,06) và không gặp tình trạng thiếu vắc xin (p = 0,07) có xu hướng cùng chiều nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê. Trong các kênh truyền thông, chỉ việc nhận thông tin trực tiếp từ cán bộ y tế xã liên quan có ý nghĩa thống kê (42,2% so với 28,5%; p = 0,02).
Bảng 3. Một số yếu tố liên quan đến tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch (n = 274)
Yếu tố | OR hiệu chỉnh (aOR) | KTC 95% | p |
Trẻ là con thứ 2 (so với con đầu lòng) | 0,44 | 0,24 - 0,82 | 0,009 |
Trẻ là con thứ 3 trở lên (so với con đầu lòng) | 0,28 | 0,10 - 0,73 | 0,010 |
Mẹ trên 30 tuổi (so với từ 30 tuổi trở xuống) | 0,75 | 0,33 - 1,72 | 0,50 |
Mẹ khám thai định kỳ ≥ 3 lần (so với không) | 1,10 | 0,49 - 2,49 | 0,82 |
Đường đến nơi tiêm chủng khó khăn (so với thuận lợi) | 0,59 | 0,26 - 1,34 | 0,21 |
Kiến thức của mẹ về TCMR đạt (so với chưa đạt) | 1,04 | 0,49 - 2,20 | 0,91 |
Nhận thông tin tiêm chủng từ cán bộ y tế xã (so với không) | 1,14 | 0,63 - 2,08 | 0,67 |
Được cán bộ y tế hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà (so với không) | 1,99 | 0,88 - 4,52 | 0,10 |
Trong mô hình hồi quy logistic đa biến, thứ tự sinh của trẻ vẫn là yếu tố liên quan độc lập. Việc được cán bộ y tế hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà có tỷ suất chênh hiệu chỉnh 1,99 (khoảng tin cậy 95%: 0,88 - 4,52; p = 0,10) trong mô hình đầy đủ và giữ ý nghĩa thống kê khi kiểm chứng bằng phương pháp loại dần (aOR = 2,29; 1,31 - 4,01). Các yếu tố tuổi mẹ, khám thai định kỳ, điều kiện đường đi, kiến thức của mẹ và nguồn thông tin từ cán bộ y tế xã không còn liên quan có ý nghĩa thống kê.
IV. BÀN LUẬN
Thứ tự sinh của trẻ là yếu tố liên quan mạnh nhất và ổn định nhất qua cả hai mức phân tích. Mức giảm theo bậc thang từ 51,6% ở con đầu lòng xuống 17,7% ở con thứ ba trở lên, với tỷ suất chênh hiệu chỉnh 0,28 (khoảng tin cậy 95%: 0,10 - 0,73), là một quan hệ liều - đáp ứng rõ ràng củng cố giá trị nội tại của phát hiện. Kết quả này phù hợp với nghiên cứu của Bhuwan Sharma và cộng sự tại Mumbai, Ấn Độ, trong đó thứ tự sinh cao có liên quan với độ bao phủ tiêm chủng thấp [7], và với Phạm Khắc Trung năm 2021 tại Gia Lai khi bà mẹ có từ hai con trở xuống tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch cho trẻ cao gấp 3,6 lần [5]. Điều này có thể do gánh nặng chăm sóc nhiều con cùng lúc làm giảm quỹ thời gian và mức độ ưu tiên mà bà mẹ dành cho lịch tiêm chủng của đứa trẻ nhỏ nhất; bên cạnh đó, bà mẹ sinh con lần đầu thường được theo dõi sát hơn trong thai kỳ và sau sinh, được nhắc lịch kỹ hơn, trong khi với con thứ ba trở lên thì việc theo dõi dễ bị buông lỏng từ cả phía gia đình lẫn phía cơ sở y tế.
Nhóm tuổi của bà mẹ liên quan có ý nghĩa thống kê ở phân tích đơn biến, với tỷ lệ cao nhất ở nhóm từ 20 tuổi trở xuống; hướng này phù hợp với Nguyễn Hồ Mai năm 2019 tại Hà Nội (trẻ của bà mẹ từ 30 tuổi trở xuống có khả năng được tiêm chủng đầy đủ cao gấp 2,91 lần) [8] và Nguyễn Thanh Tùng năm 2020 tại An Giang (cao gấp 1,7 lần) [9]. Tuy nhiên mối liên quan biến mất hoàn toàn trong mô hình đa biến (aOR = 0,75; p = 0,50), cho thấy tuổi mẹ trong nghiên cứu này chủ yếu là biến thay thế cho số con: bà mẹ trẻ hầu hết đang nuôi con đầu lòng, còn bà mẹ lớn tuổi thường đã có từ ba con trở lên. Yếu tố thực sự tác động là số con chứ không phải tuổi.
Việc được cán bộ y tế hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà sau tiêm chủng là yếu tố can thiệp được rõ nhất. Đây là hoạt động bắt buộc trong quy trình tiêm chủng an toàn, nhưng chỉ 59,1% bà mẹ nhớ được là đã nhận; tương tự, chỉ 52,2% nhớ được là đã được thông báo loại vắc xin. Như vậy chất lượng tư vấn tại buổi tiêm chủng, chứ không phải sự sẵn có của dịch vụ, mới là yếu tố tạo khác biệt, phù hợp với nhận định của các tác giả trước về vai trò của khám sàng lọc, tư vấn đầy đủ và hướng dẫn chăm sóc sau tiêm [4]. Một cách giải thích khác cũng cần được cân nhắc: bà mẹ nhớ được nội dung tư vấn có thể đơn giản là bà mẹ gắn kết hơn với hệ thống y tế, và chính mức độ gắn kết đó mới là yếu tố thúc đẩy tiêm chủng đúng lịch; thiết kế cắt ngang không cho phép phân biệt hai khả năng này.
Kiến thức của bà mẹ liên quan có ý nghĩa thống kê ở phân tích đơn biến (OR = 1,84) nhưng không còn ý nghĩa trong mô hình đa biến. Hướng của mối liên quan phù hợp với Nguyễn Hồ Mai (OR = 6,87) [8] và Phạm Khắc Trung (gấp 4,1 lần) [5], tuy độ lớn nhỏ hơn đáng kể. Kết quả đa biến gợi ý rằng kiến thức chủ yếu đi kèm với các yếu tố khác đã có trong mô hình, đặc biệt là thứ tự sinh và việc được cán bộ y tế tư vấn, tức là một mắt xích trung gian trên con đường từ truyền thông đến hành vi chứ không phải điểm khởi đầu độc lập. Do đó, nếu các can thiệp chỉ tập trung nâng cao kiến thức mà không đồng thời giảm gánh nặng chăm sóc cho bà mẹ đông con và không cải thiện chất lượng tư vấn khó có thể đạt hiệu quả mong muốn.
Về nguồn thông tin, 98,5% bà mẹ nhận thông tin từ y tế thôn, trong khi chỉ 39,8% nhận từ cán bộ y tế xã và 39,4% từ đài, tivi, internet; đặc biệt không bà mẹ nào tiếp cận thông tin qua loa phát thanh và chỉ 1 bà mẹ qua pa nô, áp phích. So với nghiên cứu của Ngô Thị Tú Thủy tại huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai (đài, tivi 88,9%; y tế thôn buôn 80,3%; cán bộ y tế xã 61,4%) [10], độ phủ của kênh truyền thông đại chúng tại Dục Nông thấp hơn rõ rệt. Chỉ kênh thông tin trực tiếp từ cán bộ y tế xã cho thấy mối liên quan, gợi ý rằng điều tạo khác biệt là chất lượng và tính trực tiếp của kênh chứ không đơn thuần là số lượng kênh mà bà mẹ tiếp cận.
Điều kiện đường đi đến nơi tiêm chủng liên quan ở phân tích đơn biến (20,4% so với 37,3%; OR = 0,43) trong khi khoảng cách tính bằng ki-lô-mét thì không (p = 0,70). Điều này cho thấy trở ngại thực sự là chất lượng đường sá, đặc biệt vào mùa mưa, chứ không phải quãng đường, phù hợp với ghi nhận của Nguyễn Đức Hiền tại Kon Plông về vai trò của giao thông đi lại khó khăn [1].
Ngược với nhiều nghiên cứu trong nước, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan giữa dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp hay thu nhập với tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch, trong khi Hồ Thị Ly Lan ghi nhận bà mẹ người Kinh có tỷ lệ cao gấp 5,15 lần [4] và Phạm Khắc Trung ghi nhận gấp 3,1 lần [5]. Khác biệt này nhiều khả năng do quần thể nghiên cứu rất đồng nhất: 88,3% trẻ là người dân tộc thiểu số, 92,7% bà mẹ làm nông, 89,4% hộ gia đình cùng mức thu nhập và không có bà mẹ nào không biết chữ. Khi gần như toàn bộ quần thể cùng thuộc một tầng kinh tế - xã hội, các biến này mất khả năng phân biệt và nghiên cứu không đủ lực thống kê để phát hiện khác biệt nếu có; không tìm thấy mối liên quan không đồng nghĩa với việc các yếu tố đó không quan trọng.
Nghiên cứu có một số hạn chế. Thiết kế cắt ngang chỉ cho phép kết luận về mối liên quan, không cho phép kết luận nhân quả. Biến kết cục phụ thuộc vào khoảng dung sai được chọn cho khái niệm đúng lịch, mà Thông tư của Bộ Y tế không quy định. Các biến về chất lượng dịch vụ, sự tham gia của người cha và nguồn thông tin dựa vào lời kể của bà mẹ về sự việc xảy ra cách thời điểm phỏng vấn tới hai năm nên có thể có sai số nhớ lại; phương án "không nhớ" được gộp với "không" nên mối liên quan của nhóm yếu tố dịch vụ có thể đã bị ước lượng cao hơn thực tế. Điểm mạnh của nghiên cứu là chọn mẫu toàn bộ với tỷ lệ tham gia 100% và biến kết cục được tính lại từ ngày tiêm ghi trong sổ tiêm chủng theo quy tắc minh bạch, thay vì chỉ dựa vào trí nhớ của bà mẹ.
V. KẾT LUẬN
Tại xã Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi năm 2026, thứ tự sinh của trẻ là yếu tố liên quan độc lập với tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch: so với con đầu lòng, trẻ là con thứ hai có tỷ suất chênh hiệu chỉnh 0,44 (khoảng tin cậy 95%: 0,24 - 0,82) và trẻ là con thứ ba trở lên 0,28 (0,10 - 0,73). Việc được cán bộ y tế hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà sau tiêm chủng gắn với tỷ lệ tiêm chủng đúng lịch cao hơn khoảng hai lần. Các đặc điểm dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp và thu nhập của bà mẹ không cho thấy mối liên quan. Chương trình tiêm chủng tại địa bàn nên lập danh sách theo dõi riêng và nhắc lịch chủ động cho nhóm trẻ là con thứ ba trở lên, đồng thời bảo đảm 100% bà mẹ được tư vấn và hướng dẫn theo dõi trẻ tại nhà sau mỗi lần tiêm chủng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Đức Hiền (2017). Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch cho trẻ em dưới 12 tháng tuổi tại huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum. Hà Nội: Trường Đại học Y tế công cộng; 2017.
2. Nguyễn Thị Vân (2018). Thực trạng tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch các loại vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng và các yếu tố liên quan ở trẻ dưới 1 tuổi tại các huyện biên giới tỉnh Kon Tum.
3. Lê Thị Ngọc, Nguyễn Văn Trường, Nguyễn Văn Tập, Trần Quốc Thắng, Nguyễn Thị Vân Trâm, Võ Ngọc Minh Thư, Hoàng Thị Minh, Lê Hồng Tây (2024). Kết quả quản lý tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch cho trẻ dưới 12 tháng tuổi và một số yếu tố liên quan tại thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh, năm 2023. Tạp chí Y học Cộng đồng, 65(chuyên đề 8). DOI: 10.52163/yhc.v65iCD8.1470.
4. Hồ Thị Ly Lan (2020). Thực trạng tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch ở trẻ em dưới 12 tháng tuổi và một số yếu tố liên quan tại phường Tân Lợi, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk. . [Luận văn thạc sỹ Y tế công cộng]. Hà Nội: Trường Đại học Y tế công cộng; 2020.
5. Phạm Khắc Trung (2021). Thực trạng và một số yếu tố ảnh hưởng đến tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch ở trẻ em dưới 12 tháng tuổi tại 4 xã đặc biệt khó khăn của huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai. Luận văn thạc sĩ y tế công cộng. Trường Đại học Y tế công cộng. Hà Nội.
6. Bộ Y tế (2025). Thông tư số 52/2025/TT-BYT ngày 31/12/2025 ban hành danh mục bệnh truyền nhiễm, đối tượng và phạm vi phải sử dụng vắc xin, sinh phẩm y tế bắt buộc, có hiệu lực từ ngày 15/02/2026.
7. Sharma B, Mahajan H, Velhal GD (2013). Immunization coverage: role of sociodemographic variables. Advances in Preventive Medicine.
8. Nguyễn Hồ Mai (2019). Thực trạng tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch 8 loại vắc xin ở trẻ em dưới 12 tháng tuổi và một số yếu tố liên quan tại phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội. Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Thăng Long, Hà Nội.
9. Nguyễn Thanh Tùng (2020). Thực trạng tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch ở trẻ em dưới 12 tháng tuổi tại tỉnh An Giang. [Luận văn thạc sỹ Y tế công cộng]. Hà Nội: Trường Đại học Y tế công cộng; 2020.
10. Ngô Thị Tú Thủy (2012). Tình hình tiêm chủng cho trẻ em dưới 1 tuổi và một số yếu tố liên quan đến tỷ lệ tiêm chủng tại huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai. Luận văn Chuyên khoa cấp II, Viện Vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên.



