ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở BỆNH NHÂN VIÊM MŨI XOANG DỊ ỨNG TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA KHU VỰC NGỌC HỒI NĂM 2026
ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở BỆNH NHÂN VIÊM MŨI XOANG DỊ ỨNG TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA KHU VỰC NGỌC HỒI NĂM 2026
ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở BỆNH NHÂN VIÊM MŨI XOANG DỊ ỨNG TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA KHU VỰC NGỌC HỒI NĂM 2026
Nguyễn Thị Minh Diệu1, Bùi Thanh Hoa1, Lê Thị Sáu1, Ngô Thanh Quốc1, Bùi Thị Ánh Huyền2
1Bệnh viện Đa khoa khu vực Ngọc Hồi
Chịu trách nhiệm chính: Nguyễn Thị Minh Diệu-Email: minhdieu.bs@gmail.com
TÓM TẮT
Mục tiêu: Nghiên cứu được thực hiện nhằm mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến mức độ biểu hiện bệnh tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ngọc Hồi năm 2026. Đối tượng và Phương pháp: Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích trên 108 người bệnh được chẩn đoán viêm mũi xoang dị ứng, đến khám tại Phòng khám chuyên khoa Tai Mũi Họng từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2026. Thông tin được thu thập qua phỏng vấn, thăm khám, nội soi và hồ sơ xét nghiệm; phân tích bằng SPSS 20.0. Sử dụng các kiểm định phù hợp và hồi quy logistic; p<0,05 được xem là có ý nghĩa thống kê. Kết quả: Tuổi trung bình là 35,73±22,22; nhóm 18–59 tuổi chiếm 59,3%. Các triệu chứng thường gặp là nghẹt mũi (98,1%), hắt hơi (96,3%), chảy mũi (95,4%) và ngứa mũi (93,5%); điểm TNSS trung bình 7,49±1,57. Nội soi ghi nhận tăng tiết dịch (82,4%), phù nề cuốn mũi (75,9%) và niêm mạc nhợt (58,3%). Bạch cầu ái toan máu ngoại vi trung bình 4,88±1,96%. Theo ARIA, 57,4% thuộc nhóm trung bình–nặng và 35,2% có triệu chứng dai dẳng. Tiền sử dị ứng gia đình (OR=3,40; KTC 95%: 1,29–8,92), tiếp xúc khói thuốc lá (OR=6,84; KTC 95%: 2,19–21,39) và khói bếp (OR=6,95; KTC 95%: 2,51–19,26) liên quan có ý nghĩa với mức độ bệnh trung bình–nặng. Nữ giới có khả năng thuộc nhóm dai dẳng thấp hơn nam giới (OR=0,38; KTC 95%: 0,17–0,89). TNSS không tương quan có ý nghĩa với tỷ lệ bạch cầu ái toan. Kết luận: Người bệnh trong nghiên cứu thường có nhiều triệu chứng mũi với điểm TNSS tương đối cao; hơn một nửa thuộc nhóm trung bình–nặng theo ARIA. Tiền sử dị ứng gia đình và phơi nhiễm khói thuốc lá, khói bếp là các yếu tố liên quan cần lưu ý trong khai thác bệnh sử và tư vấn quản lý bệnh.
Từ khóa: Viêm mũi xoang dị ứng; TNSS; ARIA; bạch cầu ái toan; yếu tố liên quan.
CLINICAL AND PARA-CLINICAL CHARACTERISTICS AND ASSOCIATED FACTORS IN PATIENTS WITH ALLERGIC RHINOSINUSITIS AT NGOC HOI REGIONAL GENERAL HOSPITAL IN 2026
SUMMARY
Objectives: This study was conducted to describe the clinical and paraclinical characteristics of the condition and to investigate factors associated with the severity of its presentation at the Ngoc Hoi Regional General Hospital in 2026. Methods: A cross-sectional, analytical study was conducted on 108 patients diagnosed with allergic rhinosinusitis who visited the Otorhinolaryngology (ENT) clinic between June and September 2026. Data were collected through interviews, clinical examinations, endoscopic assessments, and laboratory test records, and were analyzed using SPSS 20.0. Appropriate statistical tests and logistic regression were applied; a p-value of <0.05 was considered statistically significant. Results: The mean age was 35.73 ± 22.22 years, with the 18–59 age group accounting for 59.3% of the participants. Common symptoms included nasal congestion (98.1%), sneezing (96.3%), rhinorrhea (95.4%), and nasal itching (93.5%); the mean Total Nasal Symptom Score (TNSS) was 7.49 ± 1.57. Endoscopic findings revealed increased secretions (82.4%), turbinate edema (75.9%), and pale mucosa (58.3%). The mean peripheral blood eosinophil count was 4.88 ± 1.96%. According to the ARIA classification, 57.4% of patients fell into the moderate-to-severe category, and 35.2% presented with persistent symptoms. A family history of allergies (OR = 3.40; 95% CI: 1.29–8.92), exposure to tobacco smoke (OR = 6.84; 95% CI: 2.19–21.39), and exposure to cooking smoke (OR = 6.95; 95% CI: 2.51–19.26) were significantly associated with moderate-to-severe disease. Females were less likely than males to fall into the persistent symptom group (OR = 0.38; 95% CI: 0.17–0.89). There was no significant correlation between the TNSS and the eosinophil count. Conclusion: Patients in this study typically presented with multiple nasal symptoms and a relatively high mean TNSS; more than half were classified as having moderate-to-severe disease according to the ARIA criteria. A family history of allergies, as well as exposure to tobacco smoke and cooking smoke, are relevant factors that should be considered during clinical history taking and patient counseling for disease management.
Keywords: Allergic rhinosinusitis; TNSS; ARIA; eosinophils; associated factors.
Viêm mũi xoang dị ứng là bệnh lý thường gặp của chuyên ngành Tai Mũi Họng, với các triệu chứng điển hình gồm hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi và nghẹt mũi. Bệnh thường không đe dọa trực tiếp tính mạng nhưng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, học tập và lao động của người bệnh [1, 4, 6].
Các biểu hiện và mức độ bệnh có thể khác nhau theo đặc điểm người bệnh, tiền sử dị ứng và môi trường sống. Việc đánh giá kết hợp triệu chứng, thang điểm Total Nasal Symptom Score (TNSS), phân loại theo Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA), nội soi mũi và một số chỉ số xét nghiệm giúp mô tả bệnh cảnh đầy đủ hơn [4, 6].
Tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ngọc Hồi, viêm mũi xoang dị ứng là một trong những bệnh lý được tiếp nhận tại phòng khám Tai Mũi Họng. Tuy nhiên, dữ liệu tại chỗ về đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và các yếu tố liên quan đến mức độ biểu hiện bệnh còn hạn chế. Nghiên cứu này nhằm mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến đặc điểm, mức độ biểu hiện bệnh ở người bệnh viêm mũi xoang dị ứng năm 2026.
II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Người bệnh được chẩn đoán mắc viêm mũi xoang dị ứng đến khám và điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ngọc Hồi.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang có phân tích.
Địa điểm: Phòng khám Tai Mũi Họng, Khoa Khám bệnh, Bệnh viện Đa khoa khu vực Ngọc Hồi.
Thời gian: thu thập số liệu từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2026. Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu toàn bộ các trường hợp đủ tiêu chuẩn trong thời gian nghiên cứu.
Cỡ mẫu: toàn bộ 108 người bệnh.
Các biến số và chỉ số nghiên cứu chính
- Nhóm biến số lâm sàng, cận lâm sàng: Tỷ lệ các nhóm bệnh tai, mũi xoang và họng-thanh quản; các triệu chứng cơ năng như đau, chảy dịch, ù tai, nghẹt mũi; các dấu hiệu thực thể và đặc điểm hình ảnh nội soi như tình trạng màng nhĩ, niêm mạc mũi, họng và các tổn thương liên quan.
- Nhóm biến số nhân khẩu học và kinh tế – xã hội: Tuổi, giới tính, dân tộc, nghề nghiệp, trình độ học vấn, nơi cư trú và điều kiện kinh tế.
- Nhóm biến số về hành vi, lối sống và tiền sử: Tình trạng hút thuốc lá, sử dụng bếp than/củi, nuôi gia súc/gia cầm gần nhà, tình trạng tiêm chủng và tiền sử bệnh tật.
Thu thập và xử lý số liệu
Thông tin được thu thập bằng phỏng vấn người bệnh/người nhà, thăm khám, nội soi mũi và hồ sơ bệnh án, xét nghiệm. Các biến chính gồm đặc điểm nhân khẩu học, tiền sử dị ứng, thời gian mắc bệnh, yếu tố phơi nhiễm môi trường, triệu chứng, tổng điểm TNSS, phân loại ARIA, đặc điểm nội soi và tỷ lệ bạch cầu ái toan máu ngoại vi. TNSS gồm bốn triệu chứng hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi và nghẹt mũi, mỗi triệu chứng 0–3 điểm, tổng 0–12 điểm. Phân loại ARIA được sử dụng để xác định tính chất gián đoạn/dai dẳng và mức độ nhẹ/trung bình–nặng.Số liệu được nhập bằng EpiData 3.1, phân tích bằng SPSS 20.0. Thống kê mô tả trình bày bằng tần số, tỷ lệ, trung bình và độ lệch chuẩn. Sử dụng kiểm định Chi-square hoặc Fisher’s Exact, t-test hoặc Mann–Whitney, Kruskal–Wallis, tương quan Spearman và hồi quy logistic theo mục tiêu phân tích. Ngưỡng ý nghĩa thống kê là p<0,05.III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
Trong 108 người bệnh, tuổi trung bình là 35,73±22,22; nhóm 18–59 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (59,3%). Nam chiếm 50,9%, nữ 49,1%. Nghề nông–lâm–ngư nghiệp chiếm 33,3%; trẻ nhỏ/học sinh/sinh viên chiếm 25,0%. Tiền sử dị ứng cá nhân được ghi nhận ở 44,4% và tiền sử dị ứng gia đình ở 42,6%. Phần lớn người bệnh mắc bệnh từ 1–5 năm (69,4%); thời gian mắc bệnh trung bình 36,60±34,38 tháng.
Bảng 1. Một số đặc điểm chung và yếu tố phơi nhiễm của đối tượng nghiên cứu
Đặc điểm | n | % |
Nhóm tuổi <18 | 27 | 25,0 |
Nhóm tuổi 18–59 | 64 | 59,3 |
Nhóm tuổi ≥60 | 17 | 15,7 |
Nam | 55 | 50,9 |
Nữ | 53 | 49,1 |
Tiền sử dị ứng cá nhân | 48 | 44,4 |
Tiền sử dị ứng gia đình | 46 | 42,6 |
Mắc bệnh 1–5 năm | 75 | 69,4 |
Tiếp xúc khói bếp | 45 | 41,7 |
Môi trường ẩm mốc | 43 | 39,8 |
Nuôi thú vật | 37 | 34,3 |
Tiếp xúc khói thuốc lá | 32 | 29,6 |
Trong các yếu tố môi trường được khảo sát, tiếp xúc khói bếp chiếm 41,7%, môi trường ẩm mốc 39,8%, nuôi thú vật 34,3%, tiếp xúc khói thuốc lá 29,6%. Tiếp xúc bụi nghề nghiệp và tiếp xúc dị nguyên được ghi nhận ở 6,5% đối tượng cho mỗi yếu tố.
3.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng
Triệu chứng mũi thường gặp nhất là nghẹt mũi (98,1%), hắt hơi (96,3%), chảy mũi (95,4%) và ngứa mũi (93,5%). Trong các triệu chứng đi kèm, chảy dịch mũi sau chiếm 38,9%; ngứa mắt 31,5%; chảy nước mắt 30,6%; giảm khứu giác và đau đầu/nặng mặt cùng chiếm 27,8%. Điểm TNSS trung bình là 7,49±1,57, trung vị 8 điểm, dao động 5–11 điểm.
Bảng 2. Triệu chứng lâm sàng ở người bệnh viêm mũi xoang dị ứng
Triệu chứng/đặc điểm | n | % |
Nghẹt mũi | 106 | 98,1 |
Hắt hơi | 104 | 96,3 |
Chảy mũi | 103 | 95,4 |
Ngứa mũi | 101 | 93,5 |
Chảy dịch mũi sau | 42 | 38,9 |
Ngứa mắt | 34 | 31,5 |
Chảy nước mắt | 33 | 30,6 |
Giảm khứu giác | 30 | 27,8 |
Đau đầu/nặng mặt | 30 | 27,8 |
Bảng 3. Đặc điểm nội soi mũi và bạch cầu ái toan máu ngoại vi
Đặc điểm | n | % |
Tăng tiết dịch qua nội soi | 89 | 82,4 |
Phù nề cuốn mũi | 82 | 75,9 |
Niêm mạc nhợt | 63 | 58,3 |
Quá phát cuốn mũi dưới | 51 | 47,2 |
Polyp mũi | 4 | 3,7 |
Bạch cầu ái toan tăng theo ngưỡng labo | 55 | 50,9 |
Tỷ lệ bạch cầu ái toan máu ngoại vi trung bình là 6,25 ± 2,33% (trung vị 6,3%; khoảng 1,3–910,7%). Dịch mũi trong được ghi nhận ở 53,7%, dịch nhầy 23,1%, dịch đục/mủ 5,6%; 17,6% không có dịch hoặc không áp dụng.
Bảng 4. Phân loại mức độ và tính chất bệnh theo ARIA
Phân loại ARIA | n | % |
Mức độ nhẹ | 46 | 42,6 |
Mức độ trung bình–nặng | 62 | 57,4 |
Triệu chứng gián đoạn | 70 | 64,8 |
Triệu chứng dai dẳng | 38 | 35,2 |
Nhẹ gián đoạn | 27 | 25,0 |
Nhẹ dai dẳng | 19 | 17,6 |
Trung bình–nặng gián đoạn | 43 | 39,8 |
Trung bình–nặng dai dẳng | 19 | 17,6 |
Điểm TNSS trung bình ở nhóm trung bình–nặng là 7,84±1,51, cao hơn nhóm nhẹ (7,02±1,54; p=0,011). Phân tích tương quan Spearman ghi nhận mối tương quan thuận mức độ yếu giữa tỷ lệ bạch cầu ái toan máu và điểm TNSS (r= 0,191; p = 0,048). Điểm TNSS không khác biệt có ý nghĩa theo các đặc điểm nội soi được khảo sát (p>0,05). Điểm TNSS khác biệt chung giữa các nhóm thời gian mắc bệnh (p=0,004), thấp nhất ở nhóm mắc bệnh 1–5 năm (7,17±1,52) và cao hơn ở nhóm dưới 1 năm (8,11±1,57) và trên 5 năm (8,33±1,35).
3.3. Một số yếu tố liên quan đến mức độ biểu hiện bệnh
Trong phân tích mức độ bệnh theo ARIA, tiền sử dị ứng gia đình, tiếp xúc khói thuốc lá và tiếp xúc khói bếp có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với nhóm trung bình–nặng. Tỷ lệ bệnh trung bình–nặng là 69,6% ở người có tiền sử dị ứng gia đình so với 48,4% ở nhóm không có tiền sử này; 81,3% ở nhóm tiếp xúc khói thuốc so với 47,4% ở nhóm không tiếp xúc; và 75,6% ở nhóm tiếp xúc khói bếp so với 44,4% ở nhóm không tiếp xúc.
Bảng 5. Một số yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê theo phân loại ARIA
Yếu tố | OR | KTC 95% | p |
Tiền sử dị ứng gia đình | 3,40 | 1,29–8,92 | 0,013 |
Tiếp xúc khói thuốc lá | 6,84 | 2,19–21,39 | 0,001 |
Tiếp xúc khói bếp | 6,95 | 2,51–19,26 | <0,001 |
Dân tộc khác so với Kinh | 0,38 | 0,16–0,89 | 0,025 |
Nữ so với nam đối với bệnh dai dẳng | 0,38 | 0,17–0,89 | 0,026 |
IV. BÀN LUẬN
4.1. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng
Trong nghiên cứu này, bốn triệu chứng mũi điển hình đều được ghi nhận ở trên 90% người bệnh, trong đó nghẹt mũi phổ biến nhất. Kết quả tương đồng về nhóm triệu chứng với nghiên cứu của Nguyễn Song Hào và Cao Minh Thành (2023), dù tỷ lệ từng triệu chứng trong mẫu hiện tại cao hơn. Nghiên cứu của Nguyễn Trọng Tuấn (2020) ở công nhân tiếp xúc bụi bông cũng ghi nhận tỷ lệ cao của hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi và nghẹt mũi. Sự khác biệt về tỷ lệ có thể liên quan đến đặc điểm tuyển chọn và bối cảnh phơi nhiễm của từng quần thể [6, 10].
Điểm TNSS trung bình 7,49±1,57 cho thấy nhóm người bệnh được khảo sát có gánh nặng triệu chứng mũi tương đối rõ. Theo ARIA, 57,4% thuộc nhóm trung bình–nặng; điểm TNSS ở nhóm này cao hơn nhóm nhẹ và khác biệt có ý nghĩa thống kê. Hai công cụ đánh giá bổ sung cho nhau: TNSS lượng hóa bốn triệu chứng mũi, trong khi phân loại mức độ ARIA còn xem xét ảnh hưởng của triệu chứng đến giấc ngủ, sinh hoạt và công việc [13, 21, 36].
Qua nội soi, tăng tiết dịch và phù nề cuốn mũi là hai dấu hiệu thường gặp nhất; polyp mũi ít gặp. Nghiên cứu của Nguyễn Song Hào và Cao Minh Thành (2023) cũng ghi nhận phù nề cuốn mũi phổ biến, mặc dù tỷ lệ niêm mạc nhợt và phù nề trong nghiên cứu đó cao hơn. Những khác biệt này cho thấy biểu hiện nội soi có thể thay đổi theo quần thể nghiên cứu và đặc điểm bệnh nhân [6]. Tỷ lệ bạch cầu ái toan máu ngoại vi trung bình là 6,25 ± 2,33%; Phân tích tương quan Spearman ghi nhận mối tương quan thuận mức độ yếu giữa tỷ lệ bạch cầu ái toan máu và điểm TNSS (r= 0,191; p = 0,048).
4.2. Các yếu tố liên quan đến mức độ biểu hiện bệnh
Tiền sử dị ứng gia đình liên quan với nhóm bệnh trung bình–nặng theo ARIA. Kết quả này phù hợp với vai trò của cơ địa gia đình trong bệnh dị ứng, nhưng tiền sử gia đình trong nghiên cứu được ghi nhận qua khai thác bệnh sử, không phải xét nghiệm xác định cơ chế di truyền [11].
Tiếp xúc khói thuốc lá và khói bếp cũng liên quan có ý nghĩa với mức độ bệnh trung bình–nặng. Khói thuốc có thể kích thích niêm mạc đường hô hấp; các chất ô nhiễm từ quá trình đun nấu cũng là nguồn phơi nhiễm trong nhà cần được quan tâm. Phân tích gộp của Saulyte và cộng sự (2014) ghi nhận mối liên quan giữa phơi nhiễm khói thuốc, đặc biệt khói thuốc thụ động, với viêm mũi dị ứng [32]. Tuy nhiên, các OR trong nghiên cứu hiện tại có khoảng tin cậy tương đối rộng; việc đánh giá phơi nhiễm dựa trên khai thác tiền sử, chưa đo lường cường độ và thời gian tiếp xúc. Do đó, kết quả cần được hiểu là mối liên quan trong mẫu nghiên cứu, không khẳng định quan hệ nhân quả.
Nhóm dân tộc khác có khả năng thuộc nhóm trung bình–nặng thấp hơn nhóm Kinh trong phân tích hiện tại. Do chưa có nghiên cứu đối chiếu trực tiếp với cùng cách phân nhóm và bối cảnh tuyển chọn, kết quả này cần được diễn giải thận trọng; không đủ cơ sở để quy kết sự khác biệt cho yếu tố dân tộc độc lập với các đặc điểm xã hội, môi trường hoặc tiếp cận dịch vụ.
Nữ giới có khả năng thuộc nhóm bệnh dai dẳng thấp hơn nam giới; các yếu tố nhân khẩu học còn lại chưa ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê với tính chất dai dẳng. Điểm TNSS khác biệt giữa các nhóm thời gian mắc bệnh, nhưng phân tích hiện có chỉ xác định được khác biệt chung, chưa xác định cặp nhóm nào khác biệt có ý nghĩa. Cần tránh diễn giải thời gian mắc bệnh như một yếu tố làm tăng hoặc giảm triệu chứng theo quan hệ tuyến tính.
V. KẾT LUẬN
Trong 108 người bệnh viêm mũi xoang dị ứng, các triệu chứng thường gặp nhất là nghẹt mũi (98,1%), hắt hơi (96,3%), chảy mũi (95,4%) và ngứa mũi (93,5%); TNSS trung bình 7,49±1,57. Nội soi thường ghi nhận tăng tiết dịch (82,4%) và phù nề cuốn mũi (75,9%). Theo ARIA, 57,4% thuộc nhóm trung bình–nặng và 35,2% có triệu chứng dai dẳng.
Tiền sử dị ứng gia đình, tiếp xúc khói thuốc lá và khói bếp liên quan có ý nghĩa thống kê với mức độ bệnh trung bình–nặng; nữ giới có khả năng thuộc nhóm dai dẳng thấp hơn nam giới. TNSS ghi nhận tương quan thuận yếu với tỷ lệ bạch cầu ái toan ngoại vi nhưng chưa ghi nhận sự khác biệt theo các dấu hiệu nội soi được khảo sát.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Y tế (2015). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh về tai mũi họng. Quyết định số 5643/QĐ-BYT ngày 31/12/2015.
2. Nguyễn Song Hào, Cao Minh Thành (2023). Xác định một số dị nguyên thường gặp trên bệnh nhân viêm mũi dị ứng bằng Panel Test 60 dị nguyên tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội. Tạp chí Y học Việt Nam, 532(1B).
3. Nguyễn Trọng Tuấn (2020). Nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp viêm mũi dị ứng của công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng. Luận án tiến sĩ y học, Trường Đại học Y - Dược Hải Phòng.
4. Bousquet J, et al. (2017). Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines – 2017 revision. Journal of Allergy and Clinical Immunology.
5. Saulyte J, Regueira C, Montes-Martínez A, Khudyakov P, Takkouche B. (2014). Active or Passive Exposure to Tobacco Smoking and Allergic Rhinitis, Allergic Dermatitis, and Food Allergy in Adults and Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. PLoS Medicine, 11(3).
6. Wallace DV, Dykewicz MS, Oppenheimer J, et al. (2020). Rhinitis 2020: A practice parameter update. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 146(4), 721–767.
7. Ballardini N, et al. (2012). Family history and allergic rhinitis cohort in Sweden.



